Karol Marks
Analizowanie myśli Marksa we współczesnym świecie napotyka na poważne problemy natury praktycznej. Jego poglądy zostały wykorzystane jako podstawa ideologii komunistycznej. Chociaż twórcą totalitarnej ideologii jest Lenin, a dzieła Marksa były jedynie inspiracją, oblicze Marksa stało się nieodłącznym symbolem władzy jedynej słusznej partii. Oryginalna myśl w krajach komunistycznych zatraciła się w zwulgaryzowanej, propagandowej wersji. W krajach kapitalistycznych była zepchnięta do podziemia i rozwijana przez ekstremistów, co jeszcze bardziej nadwyrężyło jej reputację.
Myśl Marksa to ostra, nieortodoksyjna analiza rzeczywistości społecznej, w wielu aspektach wyprzedzająca swoje czasy. Jego najbardziej znane stwierdzenie, w wersji skróconej znane jako byt określa świadomość podkreśla, podobnie jak myśl systemowa, że człowiek istnieje jako część społeczeństwa, i stosunki społeczne w sposób nieunikniony definiują ramy, w jakich kształtuje się jego świadomość i życie psychiczne:
W społecznej produkcji swojego życia ludzie wchodzą w określone, konieczne, niezależne od ich woli stosunki – stosunki produkcji, odpowiednie do danego stopnia rozwoju ich materialnych sił wytwórczych. Całość tych stosunków produkcji stanowi ekonomiczną strukturę społeczeństwa, realną podstawę, na której wznosi się prawna i polityczna nadbudowa i której odpowiadają określone formy świadomości społecznej. Sposób produkcji życia materialnego kondycjonuje ogólny proces życia społecznego, politycznego i duchowego. Nie świadomość ludzi determinuje ich byt, lecz przeciwnie: ich byt społeczny determinuje ich świadomość.
Mowa jest tutaj o społeczeństwie jako realnym bycie, który posiada swoją strukturę oraz formy świadomości. Rola jednostki jest tu ograniczona, jej wola ma znaczenie drugorzędne. Najważniejsze jest ich miejsce w strukturze społecznej, które definiuje ich świadomość, poglądy i działania.
Marks definiuje również myśli jako byt, który kształtuje się i funkcjonuje na poziomie systemów społecznych, a nie jednostek, które są jedynie ich nośnikami:
Myśli klasy panującej są w każdej epoce myślami panującymi, tj. klasa, która jest panującą materialną siłą społeczeństwa, jest zarazem jego panującą duchową siłą.
Skoro jednak to miejsce w strukturze społecznej definiuje świadomość, więc myśli klasy panującej nie są własnymi myślami jej członków, ale stanem narzuconym im przez samą strukturę społeczną. Teorie spiskowe w punktu widzenia Marksa są absurdem, opierają się bowiem na założeniu, że grupa ludzi świadomie dostosowuje system do własnych potrzeb. Według Marksa zaś myśli i działania klasy panującej są zdefiniowane przez system, a ich przywileje są jedynie mechanizmem samozachowawczym samego systemu. W tym kontekście nie dziwi, dlaczego teoretycy spiskowi tak chętnie używają epitetów ‘komunisty’ i ‘marksisty’ do opisywania elit, które w ich mniemaniu kontrolują świat.
Warto tutaj dodać, że w późniejszych dziełach Marks wspominał o sprzężeniu zwrotnym. System warunkuje dostępne formy myślenia, a jednostki operujące w tych zdefiniowanych ramach oddziałują zwrotnie na system, prowadząc do jego stopniowego przekształcania.
Aleksandr Bogdanow - Tektologia
Żyjący w latach 1873–1928 Aleksandr Bogdanow uznawał Marksa za wielkiego prekursora nauki o organizacji, ale przesunął akcent z ekonomii na organizację jako kategorię uniwersalną. Jego tektologia to uniwersalna nauka o organizacji – próba sformułowania praw rządzących powstawaniem, funkcjonowaniem i rozpadem dowolnych kompleksów zorganizowanych, niezależnie od ich natury: fizycznej, biologicznej, społecznej czy symboliczne.
Celem tektologii jest systematyzacja zorganizowanego doświadczenia poprzez identyfikację uniwersalnych zasad organizacyjnych: wszystkie rzeczy są organizacyjne, wszystkie kompleksy mogą być zrozumiane tylko poprzez ich charakter organizacyjny.
Kluczowe pojęcia
- System - Dowolny zorganizowany układ elementów; nie tożsame z „skomplikowanym" – prosty układ też może być kompleksem
- Organizacja - Proces łączenia elementów w funkcjonalną całość; podstawowy przedmiot badania
- Stabilność - Zdolność kompleksu do utrzymania się w danym środowisku; nie statyczna równowaga, lecz dynamiczna adaptacj
- Bi-Regulator - Wczesna koncepcja sprzężenia zwrotnego: mechanizm korygujący odchylenia od stanu pożądanego
- Konweksja / Ingresja - Procesy łączenia się kompleksów (konweksja) lub wchłaniania jednego przez drugi (ingresja) – uniwersalne mechanizmy ewolucji systemów
- Kryzys organizacyjny - Moment destabilizacji prowadzący do reorganizacji lub dezintegracji; prekursor koncepcji bifurkacji
Recepcja
Tektologia została niemal całkowicie zapomniana. Lenin w Materializmie a empiriokrytycyzmie (1909) zaatakował Bogdanowa jako „idealistę", co marginalizowało jego prace w bloku wschodnim. W bloku zachodnim z kolei Bogdanowa dyskwalifikowała etykieta “marksisty”.
Ludwig von Bertalanffy - Ogólna Teoria Systemów (GST)
Żyjący w latach 1901–1972 Ludwig von Bertalanffy sformułował Ogólną Teoria Systemów GST jako odpowiedź na ograniczenia redukcjonizmu w nauce:
Istnieją modele, zasady i prawa, które mają zastosowanie do systemów uogólnionych lub ich podklas, niezależnie od ich szczególnego rodzaju, natury elementów składowych i relacji między nimi
Celem GST była integracja nauk poprzez stworzenie języka wspólnego dla dyscyplin specjalistycznych - dokładnie tak samo, jak wprzypadku cybernetyki.
Kluczowe pojęcia
- System - Zbiór elementów pozostających w relacjach wzajemnych i ze środowiskiem
- System otwarty - Układ wymieniający materię/energię/informację z otoczeniem; podstawa modelowania organizmów żywych
- Stan ustalony - Dynamiczna równowaga utrzymywana przez przepływy; przeciwieństwo równowagi termodynamiczne
- Ekwifinalność - W systemach otwartych ten sam stan końcowy może być osiągnięty z różnych warunków początkowych – kluczowa różnica względem systemów zamkniętych
- Izomorfizm praw systemowych - Formalna identyczność praw rządzących systemami z różnych dziedzin (np. wzrost wykładniczy w biologii, demografii, nauce)
- Emergencja / całościowość - Właściwości systemu nie dają się zredukować do sumy właściwości części; „całość to więcej niż suma części"
Bertalanffy po wyjeździe do stanów zjednoczonych brał aktywną rolę w tworzeniu wpółczesnej teorii systemowej. W 1954 roku założył Society for General Systems Theory. Był wiceprezydentem tej organizacji.